هاوڵاتی دووانە ڕێگە بە تاکەکان دەدات کە لە یەک کاتدا بە شێوەیەکی یاسایی وەک هاووڵاتی دوو وڵات بناسرێن. بۆ پیشەییەکانی مۆبایل، وەبەرهێنەران و خێزانەکان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، دوو ڕەگەزنامە نەرمییەکی فراوانتری گەشتکردن، هەلی کارکردنی فراوانتر، و توانای پاراستنی پەیوەندییە یاسایی و کەسییەکان لە دەرەوەی سنوورەکاندا پێشکەش دەکات.
بەڵام ڕەگەزنامەی دووانە بە شێوەیەکی گشتگیر وەرناگیرێت. زۆرێک لە وڵاتان سنوورداریان دەکەن یان قەدەغەیان دەکەن، بەتایبەتی بۆ داواکارانی ناسنامەدان و زۆرجار چوارچێوە یاساییەکان بەپێی چۆنیەتی بەدەستهێنانی هاووڵاتیبوون دەگۆڕێت. ئەم ڕێنماییە تێڕوانینێکی گشتی نوێکراوە لە یاساکانی دوو ڕەگەزنامە لە ساڵی ٢٠٢٦دا دەدات، ئەو وڵاتانە دیاری دەکات کە سنووردار دەکەن و ڕەچاوکردنی سەرەکی بۆ داواکاران دەخاتە ڕوو.
دوو ڕەگەزنامە کە بە دوو ڕەگەزنامە ناسراوە، کاتێک ڕوودەدات کە کەسێک لە یەک کاتدا وەک هاوڵاتی دوو وڵات بە شێوەیەکی یاسایی ناسێنرێت. تاکەکان دەتوانن لە ڕێگەی چەند ڕێگایەکەوە دوو ڕەگەزنامە بەدەست بهێنن: ١.
لە کاتێکدا کە دوو ڕەگەزنامە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرانسەری ئەوروپا و ئەمریکادا وەرگیراوە، زۆرێک لە دەسەڵاتەکانی دادوەری سنووردار دەکەن، بەتایبەتی لە ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەشێک لە ئەفریقا.
وڵاتان بەهۆی کۆمەڵێک هۆکاری سیاسەتەوە دوو ڕەگەزنامە سنووردار دەکەن. زۆرجار ئەمانە نیگەرانییەکان سەبارەت بە بەیعەتی تایبەت، ئاسایشی نیشتمانی و ڕوونی کارگێڕی لەخۆدەگرن. حکومەتەکان دەتوانن هەوڵ بدەن خۆیان لە ململانێکانی پەیوەست بە باجدان، پابەندبوونە سەربازییەکان، پاراستنی دیپلۆماسی و دەسەڵاتی یاسایی بەدوور بگرن.
هەروەها هەندێک لە دەوڵەتەکان سنووردارکردنەکان وەک ڕێگەیەک بۆ پاراستنی یەکگرتوویی سیاسی یان بەهێزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی سەیر دەکەن. لە ئەنجامدا یاساکانی دوو ڕەگەزنامە بەپێی ناوچەکان جیاوازییەکی بەرچاویان هەیە و زۆرجار ئیستسنای لەسەر بنەمای لەدایکبوون، ڕەچەڵەک، یان مۆڵەتی تایبەت لەخۆدەگرێت.
گرنگە ئاماژە بەوە بکەین کە لە زۆرێک لەو وڵاتانەی کە لە خوارەوە ئاماژەیان پێکراوە، سنووردارکردنەکان بە پلەی یەکەم ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە لە ڕێگەی ناسنامەدانانەوە داوای هاووڵاتیبوون دەکەن. دوو ڕەگەزنامە کە لە کاتی لەدایکبووندا بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بەدەست دەهێنرێت، ڕەنگە هێشتا بەرگە بگیرێت یان یاسای جیاواز بخرێتە ژێر کاریگەرییەوە.
چەندین وڵاتی ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕێبازی توند بۆ دوو نەتەوەیی دەپارێزن:
لە نێوان دەوڵەتانی کەنداو و دراوسێدا، سعودیە، کوێت، قەتەر، عومان و ئێران سنووردارکردنی بەهێزیان هەیە، بەتایبەتی بۆ هاووڵاتیانی سروشتی.
لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ئەندەنوسیا ڕێگە بە دوو ڕەگەزنامە دەدات تەنها بۆ منداڵانی خوار تەمەنی یاسایی؛ تاکەکان دەبێت یەک هاووڵاتیبوون هەڵبژێرن لەگەڵ گەیشتنیان بە تەمەنی گەورەیی. هەروەها مالیزیا، میانمار، لائۆس و کۆریای باکوور چوارچێوەی سنووردارکردن دەپارێزن.
بۆ زۆربەی داواکاران، ناسنامەدان لەم دەسەڵاتانەدا پێویستی بە دەستبەرداربوونی فەرمی لە ڕەگەزنامەی پێشوو هەیە.
یاساکانی دوو ڕەگەزنامە لە سەرانسەری ئەفریقادا زۆر جیاوازن و بەردەوامن لە پەرەسەندن. ئەو وڵاتانەی کە زۆرجار وەک سنووردار ناودەبرێن بریتین لە:
لە زۆرێک لەم دەسەڵاتانەی دادوەریدا، بەدەستهێنانی ڕەگەزنامەی بیانی لەوانەیە ببێتە هۆی لەدەستدانی ڕەگەزنامەی ڕەسەنی ئۆتۆماتیکی یان پێویستی بە مۆڵەتی تایبەت هەبێت بۆ مانەوە. بەڵام دیمەنی یاسایی یەکسان نییە و ڕەنگە جێبەجێکردنی جیاواز بێت لە بڕگەکانی یاسایی.
هەندێک لە لیستە بەرفراوانەکان کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبوونەتەوە، تا ئێستاش بەسەرچوون. بۆ نموونە سەنیگال زۆرجار لە نێو وڵاتانی سنوورداردا جێگیر دەکرێت، بەڵام لە پراکتیکدا بە گشتی تەحەمول بە دوو نەتەوەیی دەکات بەپێی لێکدانەوە یاساییەکانی ئێستا.
ئەوروپا بەگشتی ڕێگەپێدراوە سەبارەت بە دوو ڕەگەزنامە، بەڵام چەند دەوڵەتێک سیاسەتی سنووردارتر دەپارێزن:
پێشهاتێکی یاسایی بەرچاو لە ساڵی ٢٠٢٦ ڕوویدا، کاتێک سان مارینۆ مەرجی وازهێنانی بۆ هاوڵاتیانی ڕەسەن لابرد، ئەمەش ڕەنگدانەوەی ڕەوتێکی فراوانتری ئەوروپی بوو بەرەو نەرمی.
زۆربەی وڵاتانی ئەمریکا ڕێگە بە دوو ڕەگەزنامە دەدەن، بەڵام جیاوازییە گرنگەکان هەر ماونەتەوە.
لەو وڵاتانەی کە دوو ڕەگەزنامە سنووردار دەکەن، بە شێوەیەکی گشتی داواکاران پێویستە پێش بە ڕەگەزنامەبوون بە فەرمی دەستبەرداری ڕەگەزنامەی ئێستایان بن. ئەم پرۆسەیە زۆرجار ڕێکارە کارگێڕییەکان لەگەڵ حکومەتی ناوخۆیی داواکار، کرێی پەیوەندیدار و لەدەستدانی هەمیشەیی مافە سیاسی و کونسوڵگەرییەکان کە بەستراوەتەوە بە ڕەگەزنامەی ڕەسەنەوە دەگرێتەوە.
داواکاران پێویستە بە وردی هەڵسەنگاندن بۆ کاریگەرییە یاسایی و کەسییەکانی وازهێنان بکەن پێش ئەوەی بەردەوام بن.
وازهێنان لە هاووڵاتیبوون ڕەنگە کاریگەرییەکی بەرچاوی هەبێت لەسەر جووڵەی نێودەوڵەتی و مافی نیشتەجێبوون. دەرئەنجامەکانی لەوانەیە بریتی بن لە کەمبوونەوەی دەستڕاگەیشتن بە گەشتکردن بەبێ ڤیزە، گۆڕانکاری لە مافی میرات یان مافی خاوەندارێتی، و لەدەستدانی بژاردەکانی نیشتەجێبوونی درێژخایەن لە وڵاتی سەرچاوە.
ئەو کەسانەی کە ژیانی پیشەیی یان کەسییان بەندە بە جووڵەی سنوور بەزاندنەوە، پێویستە پێشوەختە ئەم هۆکارانە هەڵسەنگێنن.
هەروەها ڕەنگە ناسنامەدان پابەندبوونی نوێی لێبکەوێتەوە. هەندێک وڵات خزمەتکردنی سەربازی ئیجباری، ڕژێمی باجدان لە سەرانسەری جیهان، یان ئەرکی مەدەنی زیادە کە بەستراوەتەوە بە نەتەوەییەوە دەسەپێنن.
تێگەیشتن لەم بەرپرسیارێتیانە پێش بەدواداچوون بۆ هاووڵاتیبوون لە دەسەڵاتە سنووردارەکاندا زۆر گرنگە.
لەو وڵاتانەی کە دوو ڕەگەزنامە ڕێگەپێدراو نییە، ڕەنگە باری یاسایی بەدیل چارەسەری بژاردە دابین بکات.
دۆخی ڕەگەزنامەی دەرەوەی وڵاتی هیندستان (OCI)ی هیندستان مافی نیشتەجێبوونی درێژخایەن و دامەزراندن پێشکەش دەکات بەبێ ئەوەی ڕەگەزنامەی تەواو پێبدرێت. پرۆگرامی هاوڵاتی جیهانی ئەندەنوسیا (GCI)ی ئەندەنوسیا ڕێڕەوی نیشتەجێبوونی درێژخایەن بۆ هەندێک کەس دابین دەکات بەبێ ئەوەی پێویستی بە بەدەستهێنانی ڕەگەزنامە هەبێت.
ئەم جۆرە بژاردانە ڕەنگە ڕێگە بە تاکەکان بدەن کە جووڵەی نێودەوڵەتی بپارێزن لە هەمان کاتدا خۆیان لە بڕیارەکانی وازهێنان بەدوور بگرن.
داواکارانی ئایندەیی دەبێ بە ڕاوێژکردن بە سەرچاوە فەرمییەکانی حکومەت یان ڕێنماییەکانی باڵیۆزخانە دەست پێبکەن، چونکە یاساکانی ڕەگەزنامە زۆرجار دەگۆڕدرێن. ئامۆژگاری یاسایی لەلایەن پیشەییەکانی کۆچبەری شارەزا بە توندی پێشنیار دەکرێت بۆ ڕوونکردنەوەی بەرکەوتنی باج، کاریگەرییەکانی وازهێنان و ڕەچاوکردنی پلاندانانی درێژخایەن.
هەروەها داواکاران دەبێ زوو بەڵگەنامەکان ئامادە بکەن، چونکە دەسەڵاتە دادوەرییە سنووردارەکان زۆرجار پێویستیان بە کاغەزی بەرفراوان و هێڵی کاتیی درێژخایەنی پرۆسێسکردن هەیە.
دوو ڕەگەزنامە وەک ئامرازێکی گرنگی یاسایی و ستراتیژی دەمێنێتەوە بۆ ئەو تاکانەی کە بە پیشە و شێوازی ژیانی جیهانیدا دەڕۆن. سەرەڕای ئەوەش، زۆرێک لە وڵاتان بەردەوامن لە سنووردارکردنی دوو ڕەگەزنامە، بەتایبەتی بۆ داواکارانی ناسنامە. زۆرجار چوارچێوە یاساییەکان ئاڵۆزن و دەگۆڕدرێن، ئەمەش وایکردووە لێکۆڵینەوەی ورد زۆر پێویست بێت.
هەر کەسێک کە بیر لە ڕەگەزنامەی دووەم دەکاتەوە، پێویستە یاساکانی ئێستا هەڵسەنگێنێت، لە کاریگەرییەکانی وازهێنان تێبگات و پێش پێشکەشکردنی داواکاری بژاردەی نیشتەجێبوونی بەدیل هەڵسەنگێنێت.
